Karapapaklar veya Terekemeler (AzericeQarapapaqlar, Tərəkəmələr), Kuzey Kafkasya‘da DerbentGürcistan‘da Kvemo KartliAzerbaycan‘da Kazahİran‘da Sulduz[2] ve Türkiye‘de de genel olarak Kuzeydoğu Anadolu‘da yaşayan Azerbaycan Türklerini oluşturan etnik boylardan biridir.

Köken ve tarih

Karapapak adı, siyah astragan papak (kalpak) giydikleri için Kafkasya‘daki komşu halklar tarafından verilmiştir.[4] Karapapakların diğer bir adı olan “Terekeme” ise ArapçadakiTürkmenler sözcüğünün karşılığı olan Terâkime (تراکمه) sözcüğünden kaynaklanmaktadır.[5]

Kafkasya’nın önemli topluluklarından birisi olan Karapapak Türkleri, günümüzde yaklaşık 3 Milyon nüfusuyla çeşitli ülkelerde yaşamlarını sürdürmektedir. Karapapak Türklerinin kim olduğunu açıklayan net bilgiler kısıtlı olmakla birlikte, hala bu konuyla alakalı bilimsel araştırmalar devam etmektedir. Karapapak/Terekeme Türkleri; kültür, mezhep ve yaşayışlarının yanısıra yakın dönem tarih bulgularına göre Oğuzlar boyuna mensup olduğuna ilişkin kanıtlar ortaya çıkmaktadır. Savaşçı ve mücadeleci  yönlerinin ön planda olması dolayısıyla birçok uygarlık, Karapapakları kendi saflarına dahil etmek için uğraşmışlardır. Karapapaklar, merkezi Gürsistan Borçalı olmak üzere Dünyanın çeşitli ülkelerinde yaygın olarak yaşamaktadırlar. Kafkasya’dan Anadolu’ya göçleri ile çoğunluk Kars, Ardahan olmak üzere Ağrı, Muş, Sivas, Tokat ve Amasya bölgelerine göç etmişlerdir. Tabi günümüzde iş, eğitim vb. nedenlerden dolayı tekrar İstanbul, Ankara gibi büyük şehirlere göç etmek zorunda kalmışlardır. 

Çoğu zaman Terekeme olarak da adlandırılan Karapapaklar, Brockhaus ve Efron Ansiklopedik Sözlüğüne göre ayrı bir etnik grup olarak tanımlanmış olsa bile sıklıkla Azerbaycan Türklerinin bir alt etnik grubu olarak tanımlanmaktadır.[6] Fahrettin Kırzıoğlu ve Zeki Velidi Togan gibi bazı tarihçilerin kuramlarına göreyse Karapapakların soyu Kumuklara dayandırılmıştır.[7] Terekemeler asıl itibarıyla Gürcistan‘ın güneyinde, Ermenistan‘ın kuzeybatısında, Dağıstan’ın güneyinde, Azerbaycan’ın iç ve kuzeybatı topraklarında yaşamaktaydılar.[8] Güney Kafkasya‘nın Rus işgaline uğramasıyla birlikte 1813 ve 1828 yılları arasında Osmanlı Devleti ve İran‘a yoğun göç hareketleri yaşanmıştır. Osmanlı-Rus Savaşı, Rusya’nın sınırlarını Kars‘ı da içe alacak şekilde genişlemesiyle sonuçlanınca, Terekemelerin yerleşim yerleri yeniden Rus egemenliği altına girdi. Rus Devrimi sonrası başlayan Sovyet yönetiminin ardından Karapapaklar, Sovyetler Birliği‘nde ayrı bir millet olarak tanımlanmaya başlamıştır. 1930’larda Karapapakları ayrı bir millet olarak kabul etme politikası durdurulmuş ve 1944 yılında Ahıska Türkleri ile birlikte kitleler halinde Orta Asya‘ya sürgün edilmişlerdir. 20. yüzyılın ortalarında yapılan nüfus sayımlarında Ahıska Türkleri ve Azerbaycan Türkleri ile birlikte sayılan Karapapakların günümüzdeki sayımlarda kendisini Karapapak veya Terekeme adlarıyla tanıtan kitleleri tespit edilmiştir. 1926’da Sovyetler Birliği’nin yaptığı nüfus sayımına göre ayrı bir millet olarak dahil edilen Karapapakların Güney Kafkasya‘daki nüfusu 6.311 olarak tespit edilmiştir.


Karapapakların kökeninin Oğuz ya da Kıpçak oluşu konusunda farklı görüşler var. Bir görüşe göre kökenleri Kıpçak ve Karakalpakya. Ataları 4. Yüzyıl’da Kazakistan’dan Arap Yarımadası’na, 6. Yüzyıl’da da Araplarla yaşadıkları sorunlar yüzünden Kafkasya’ya göç etmişler. Bir başka görüşe göre ise Oğuzların Üç-Oklar, Dağ-Alp, İmirli boyuna mensuplar.
Daha çok kabul gören ise Hunların Batı’ya göçleri sırasında MS 150 de Borçalı ve Kazak olarak adlandırılan iki Türk boyu halinde kuzeyden Kafkaslar’ı aşarak Kür Irmağı boylarına yerleştikleri. Adlarını verdikleri Borçalı ve Kazak yöreleri onların yeni anavatanı oldu. Gümrü’nün kuzeydoğusundan çıkarak Kür’e karışan Borçalı Çayı ile Pembek dağından çıkarak Aras’a karışan ”Kazak Çayı”na da adlarını verdiler. Oralarda yerleşik Arşaklarla savaştılar. Kavimler göçü sırasında yerlerini terketmediler. Göktürklerin hakimiyeti esnasında da (MS 552) Göktürk Devletinin batı uç akıncı gücünü oluşturdular. Göktürk Devletinin yıkılmasıyla bölgeye sırasıyla Hazarlar, Araplar ve Oğuzlar (Selçuklular), İldenizler, Harzemşahlar, Cengiz Han, Emir Timur hakim oldu.

Tarihçe

Kökenlerine dair tezler

Halk, bazen Orta Asya’daki Karakalpaklarla karıştırılır. Farklı görüşler de bulunmakladır birlikte[9][10] genel kanıya göre Karapapaklar Oğuzkarakterli, Karakalpaklar ise Kıpçak karakterli Türklerdir.[11]

Safeviler dönemi

I. İsmail1520 – 1522 yılları arasında Şiiliği yaymak için Kvemo Kartli‘ye sefer düzenlemiştir. I. İsmail öldükten sonra Tiflis‘te Şiiliğe karşı isyan başlamış ve 1549‘da Borçalı‘daki Karapapaklar Osmanlı padişahı I. Süleyman‘a bağlılıklarını bildirmiştir. Fakat 1555‘da imzalanana Amasya Antlaşması ile Safeviler‘de kalmıştır.[12]

Borçalı’daki Karapapakların bir kısmı kırmızı bir şerit bağlayarak Şii olduklarını vurgulamıştır. Diğer kısım da, başlarına koyun derisinden kara papak koyarak Sünni olduklarını bu yolla vurgulamıştır. Sünnilerin bir kısmı göçe zorlanmıştır.[12]

I. Tahmasp‘ın ölümünden sonra Safevilerin baskılarına karşı Gürcüler ile birleşmiştir. I. Abbas döneminde Şii olmayanlara Sakal Vergisi uygulanmış ve tekrar göçler artmıştır.[12]

Kaçarlar dönemi

Kazaklara dayanan Karapapaklar 1828 tarihine kadar Kuzey Azerbaycan’ın Kazak-Şemseddin Hanlığında Borçalı Nehri kıyılarında ve RevanGence arasında, Gökçe Gölü civarında yaşamaktalar.[13]

Rusya-İran Savaşı

1826-1828 Rusya-İran Savaşı esnasında Azerbaycan Genel Valisi Abbas Mirza tarafından Azerbaycan’dan çıkararak Uşnu‘nun doğusunda 15. yüzyılda Mukri Kürtlerinin elde ettikleri Sulduz‘a yerleştirilmişlerdir.[14]

1828 yılında imzalanan Türkmençay Antlaşması‘ndan sonra bir kol Meraga’nın Sulduz Nahiyetine, diğer kol KarsÇıldırSarıkamışArpaçayIğdırAlbabaÇaldıranSökmenovaKaraköse ve Taşlıçay civarlarına göç etmişlerdir. Sulduz Bölgesinde Ağcarevane, Ali Dervişli, Çakal Mustafa, Çelebi, Delice Ahi, Hamidşah, Kızanlu-yı Şiran, Mamaşalu, Okçı, Sultanlu, Tavuklu, Timur gibi aşiretler yaşardı.[13]

Rusya İmparatorluğu dönemi

Aynı kaynakta 1878-1881 yıllarda Rusya İmparatorluğu’nun yönetimine girmiş (1878) bu bölgeden Osmanlı`nın elinde kalan topraklara 82.000 Müslüman`ın göç ettiği kaydedilmektedir. Onlardan 11,000 kişi Kars`tan gitmiştir.[15]

Kars Oblastı

Friedrich von Hellwald’ın (1878-99) kaydettiğine göre, Rus işgalinden önce Osmanlı topraklarında 105 köyde 29.000 Karapapak yaşıyordu. Rus İmparatorluğunda Tatarlar (Azeriler başta olmak üzere Türk halklarının genel adı)’dan farklı olarak Karapapak mevcuttu.[15]

Brockhaus ve Efron Ansiklopedisi`nin aktardığı verilere göre, 1 Ocak 1892 tarihinde Kars Oblastı 200 868 kişi (1 verst karede 12 kişi) iskan ediyordu. Ce onlardan 7% Rus, 13.5 % Yunan, 15% Kürt, 21.5 % Ermeni, 24% “Türk”, 14% Karapapak, 5% Türkmen idi.[15]

1897’de ise Kars Oblastı’nın toplam hümusu 290.654 kişi (Erkek: 160.576, Kadın: 130.083, kentte yaşayanlar: 37.838) olup ana dillerine göre nüfus, 73.406 Ermeni, 63.547 Türk, 42.968 Kürt, 32.593 Yunan, 29.879 Karapapak, 27.856 Rus (5.279 Küçük Rus dahil), 8.442 Türkmen, 2.347 Tatar ve 6.383 diğer gruba bağlı olanlardan ibaretti.[15]

Dinlere göre nüfusun 14% Ortodoks, 5% Hristiyan sektant mezhepleri, 21% Ermeni-Gregoryan, 0.75% diğer Hristiyan inançlar, 58% Müslüman (37% Sünni ve 10% Şii, 11% Alevi), 1.25 % Yezidi idi. Rus nüfusun büyük kısmı sektantlar (molokan, duhobor, prıgun ve diğer mezhepler), Yunanlar — Ortodoks, Türkler — Sünni Müslüman, Karapapaklar — Sünni ve kısmen Şii, Terekemeler — Ali-Allahi Şiileri, Kürtler — Sünni Müslüman ve kısmen Yezidi idi. Karapapakların nüfusun diğer kısmı gibi hayvancılık ve toprakla uğraştığı, Terekemelerin bir kısmının Kürtler`le beraber göçebelik yapması söyleniyor.[15]

Sovyet dönemi

Diğerleri ise 1921’de Rusların çekilmesiyle Kars’a geldiler. Bunlar Gümrü Antlaşması‘yla gerçekleşen nüfus mübadelesiyle AkbabaTiflisKazak ve Borçalı bölgelerinden göç ettiler. 

1926 Sovyetler Birliği nüfus sayımına göre Güney Kafkasya`da 6.311 kişi kendini Karapapak olarak tanımlamıştır (3252 erkek ve 3059 kadın).[16]

1939‘da Stalin tarafından “Azerbaycanlılar” adlı etnik grubun yaratıldıktan sonra Ahıskalılar dışındaki Azerbaycan’daki diğer bütün Türkler gibi nüfus sayımlarında görünmez olmuş[17]ve Büyük Sovyet Ansiklopedisi‘nde de Azerbaycanlılar ya da Azeriler’in önde gelen etnik grup olarak sayılmıştır.[18]

DNA Haritam tarafından Türkiye’ye özel satışa çıkarılan Genetik Köken Testi’ni satın almak için tıklayınız.

Din

Türkiye’de Karapapaklar genellikle İslam dini Sünni (Hanefi) mezhebine mensuptur.

Azerbaycan ve Gürcistan ve İran‘da Sulduz‘daki Karapapaklar ise yer yer Sünni (Hanefi) , yer yer Şii (Caferî)’dir.

Dil

Ahmet Caferoğlu, Karapapakların konuştuğu dilin “öz Türkçe” olduğunu yazmaktadır.[19]

İslam Ansiklopedisi’ndeki Karapapaklar maddesinde, Azerbaycan Türkçesinin bir şivesini konuştuğu yazılmaktadır.[20].S.Dündara göre de Karapapak Türkleri Azerbaycan Türkçesi’ni konuşmaktadır.[21]

ХIХ. yüzyıl Osmanlı kaynakları Karapapakların, Azerbaycan Türkçesiyle konuştuğunu yazar[22].

Andrews ise, ana dillerinin Azerbaycan diline yakın, Batı Oğuz dillerinden biri olan Karapapakça olduğunu ve Karapapakların Terekeme lehçesinin Karapapakça’dan daha kaba olduğunu ileri sürdüklerini aktarmıştır.[kaynak belirtilmeli]